Тожикистонда пахта терими – ютуқлардан муаммоларга ва уларни ҳал этиш йўллари

Азия-Плюс ахборот агентлиги маълумотларига кўра, 2025 йилги пахта терими мавсуми Тожикистонда сезиларли натижалар бермоқда: ушбу стратегик экин етиштириш 9 ой ичида 2,4 бараварга ошиб, 247,5 минг тоннага етди ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари умумий ҳажмининг 8,1% га (58,68 млрд сомонийгача) ўсишига катта ҳисса қўшди.
Бу нафақат Суғдий ва Хатлон вилоятларининг иқтисодиётини мустаҳкамламоқда, балки саноат тармоқларини ҳам қўллаб-қувватлаб, тўқимачилик саноати учун хомашё ва Эрон, Туркия ҳамда Хитой каби давлатларга экспортни таъминламоқда. Масалан, Матчин туманида пахтанинг деярли 80% йиғиб олинди (27,4 минг тоннадан 21,9 минг тонна) ва ҳар куни 14 мингдан ортиқ киши жалб қилинмоқда. Бу ҳолат ижтимоий-иқтисодий ривожланишга ижобий таъсир кўрсатмоқда.
Бундай рақамлар пахтачиликнинг ўсиш двигатели сифатидаги салоҳиятини намоён этади. Хусусан, бошқа экинлар – мева ва узум етиштириш ҳам ортмоқда (масалан, ўрик – +24,2%). Бироқ, бу ютуқлар ортида мажбурий меҳнат ва тизимли муаммолар яширинган.
Азия-Плюс ААнинг бошқа бир хабарига кўра, Тожикистонда 2009 йилдан буён болалар ва мажбурий меҳнат қонунан тақиқланган бўлса-да (РТ Меҳнат кодекси ва ХМТ конвенцияларига мувофиқ), мактаб ўқувчилари, ўқитувчилар ва бюджет ташкилотлари ходимларини пахта теримига оммавий жалб этиш ҳануз кенг тарқалган амалиётдир. Бобожон-Ғафуров, Спитамен ва Қонибодом туманларида болалар кунига 10 кг норма билан ишлатилмоқда, ўқитувчилар навбатчилик асосида, рад этиш имкониятисиз, жарима ёки ишдан бўшатиш таҳдиди остида теримга чиқмоқда. Ҳақи паст (1–1,5 сомоний/кг), шароит оғир: овқатланиш, транспорт ва дарсларга вақт йўқ. Бу эса қолдан тойиш ва фалокатларга олиб келмоқда – 2024 йилда юк машинаси ағдарилиши оқибатида болалар жабрланган, 2021 йилда эса бир қизнинг ҳаётига нуқта қўйилган.
Муаммолар сабаблари:
-Иқтисодий самарасизлик – фермерлар пахтани 6–6,5 сомонийдан сотишмоқда, лекин таннархи 7–8 сомоний. Бу эса қарздорлик ва ишлаб чиқаришнинг камайишига олиб келмоқда (2022 йилдаги 404,7 минг тоннадан 2024 йилда 253,2 минг тоннагача). 2025 йилда ўсиш бўлса-да, у беқарор – об-ҳаво ва экспорт пасайиши бунга таъсир қилмоқда.
-Меҳнат кучи танқислиги – Россия ва бошқа давлатларга миграция туфайли. Пахта териш ҳақ тўлови қурилиш ёки хориждаги иш билан солиштирганда жуда паст. Шу сабабли, ҳукумат бюджет ташкилотлари ва болаларни сафарбар этиб бўшлиқни тўлдирмоқда.
-Тизимли мерос – “Пахта лаънати” – совет давридан қолган мажбурийлик “ихтиёрий ёрдам” сифатида кўрсатилмоқда. Суғд вилояти расмийлари шикоятларга қарамай қонунбузарликларни инкор этмоқда. Бу инсон ҳуқуқлари бузилишига, таълим сифатининг пасайишига ва соғлиқ учун хавфларга олиб келади. ХМТ маълумотига кўра, қарийб 200 минг бола меҳнатга жалб қилинган.
Бу омиллар ёмон оқибатли доирани юзага келтирмоқда: паст нархлар → фермерлар зарар кўради → мажбурий меҳнатга таянилади → халқаро танқид ва бойкотлар.
Ечимлар ва истиқболлар
Инқирозни енгиш учун инсон ҳуқуқларига асосланган барқарор ислоҳотлар зарур:
-Давлат субсидиялари – уруғ, ўғит ва техникага, шунингдек, минимал харид нархларини (камида 10 сомоний/кг) белгилаш. Ҳукумат аллақачон 2040 йилгача бўлган стратегияни қабул қилган – имтиёзли кредитлар ва қайта ишлаш заводлари қурилиши. Ушбу жараённи тезлаштириш керак.
-Ўзбекистондаги каби машина теримини жорий этиш. Ўзбекистонда 2020 йилдан мажбурий меҳнат бекор қилиниб, Cotton Campaign бойкоти олиб ташланди. Фермерларни кўпроқ фойдали экинларга (мева, сабзавот) йўналтириш зарур – уларда аллақачон 16,4% ўсиш кузатилмоқда.
-Қонунларни кучайтириш – ХМТ ва нодавлат ташкилотлар томонидан мустақил мониторинг, қонунбузарликларга жарималар. Мактаблар ва давлат хизматчилари учун квоталарни бекор қилиб, муносиб ҳақ тўланадиган ёлланма меҳнатга ўтиш лозим. Ўзбекистондаги каби ахборот кампаниялари менталитетни ўзгартиришга ёрдам беради.
-Миграцияни камайтириш учун ҳудудларда альтернатив иш ўринлари яратиш – . Европа Иттифоқи ва АҚШ каби халқаро ҳамкорлик орқали экологик пахта лойиҳаларига инвестициялар жалб қилиш (Суғд ва Хатлон вилоятларидаги амалдаги лойиҳалар каби).
