Кризис ёки ўтиш босқичи? Ўзбекистоннинг тўқимачилик маҳсулотлари экспортининг пасайишини таҳлил қилиш

Сўнгги ўн йилликда Ўзбекистонда енгил саноат, хусусан, тўқимачилик соҳаси 3,5 баробар ўсиш кўрсатди ва хом пахта экспортидан юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга қаратилган эътибор ўзгарди.
Бироқ, 2024-йилда ишлаб чиқариш ҳажми ошганига қарамай, экспорт 2023-йилга нисбатан 6,7% га камайди. 2025-йил январь ойидаги маълумотларга кўра, экспортнинг пасайиши давом этмоқда ва у 198,5 миллион долларни ташкил этади, бу эса 2024-йилнинг шу даврига нисбатан 20,8% кам. Шу билан бирга, тайёр тўқимачилик маҳсулотлари улуши 44,6% ($88,6 миллион) га, калава ип улуши эса 35,7% ($70,9 миллион) га ўсди. Шуни таъкидлаш керакки, трикотаж матоларининг экспорти ўтган йилга нисбатан $23,0 миллиондан $18,7 миллионга ошди. Январь ойи умумий экспорт таркибида у 11,6% ни ташкил этди.
Нима учун пасайиш юз бермоқда?
Бундай тенденция дунёнинг кўплаб мамлакатларида кузатилмоқда. Россия ва Украина уруши туфайли Россия каби йирик мамлакатларда тўқимачилик маҳсулотларига бўлган талабнинг пасайиши, Европа Иттифоқининг Фаст Фашион сиёсатидан воз кечиши ва барқарор ишлаб чиқаришга ва модага ўтиши. Шунингдек, дунёдаги иқтисодий нотинчлик, истеъмол харажатларининг қисқариши ва юқори инфляция ҳам буларнинг сабабларидан биридир.
Шунингдек, Ҳиндистон, Бангладеш ва Вьетнам каби йирик ишлаб чиқарувчиларнинг рақобати ҳам ўзбек экспортига босим ўтказмоқда.
Ўзбек ишлаб чиқарувчиларининг мослашувчанлик етишмовчилиги ҳам экспортнинг пасайишига сабаб бўлиши мумкин. Катта ишлаб чиқаришлардан ўрта ҳажмдаги ишлаб чиқаришларга ўтиш, дунё бозоридаги тенденцияларга мослашишни ўрганиш зарур. Бу ерда Хитой ишлаб чиқарувчиларини эслатиб ўтиш керак, чунки улар буюмларни 500 донадан бошлаб юз минглаб ёки ҳатто миллионлаб дона ишлаб чиқариш имконини таклиф қилмоқда. Шундай қилиб, селлерлар товар учун Хитойга бориб, ҳар қандай товарни ҳар қандай ҳажмда буюртма қилишлари мумкин.
Ўзбекистонда тўқимачилик маҳсулотлари экспортининг камайиши хавотирли сигнал бўлиб, бу нафақат антикризис чораларини, балки саноатни узоқ муддатли ривожлантириш стратегиясини қайта кўриб чиқишни талаб қилади. Агар қатъий чора-тадбирлар кўрилмаса, мамлакат жаҳон бозоридаги қўлга киритилган ўринларини йўқотиши мумкин. Бироқ, агар ислоҳотлар давом эттирилса ва саноат янги чақириқларга мослаша олса, Ўзбекистон ўз позицияларини мустаҳкамлаш ва янги экспорт салоҳиятига эришиш имкониятига эга.
